100-lecie ustanowienia Nagrody Literackiej m.st. Warszawy. Jubileuszowa wystawa w Muzeum Literatury

20 kwietnia 2026

W stołecznym Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza można oglądać wystawę „Parnas Warszawy. 100-lecie ustanowienia Nagrody Literackiej m.st. Warszawy”. Została ona przygotowana z okazji jubileuszu powołania nagrody, która od 2008 roku przyznawana jest ponownie.

Nagroda Literacka m.st. Warszawy to jedno z najważniejszych wyróżnień literackich w Polsce. Decyzję o jej utworzeniu podjęto 7 marca 1926 roku. „Celem uczczenia świetnej plejady pisarzy polskich, na czele z Bolesławem Prusem, Henrykiem Sienkiewiczem, ze Stanisławem Wyspiańskim, Marją Konopnicką, Stefanem Żeromskim i Wł. St. Reymontem – którzy okryli sławą literaturę polską i w pismach swych wiele kart świetnych poświęcili Warszawie, a zarazem w celu okazania uznania i poparcia ich następcom na niwie literatury ojczystej – wyznacza się coroczną 'nagrodę literacką st.m. Warszawy'” – pisał dzień później „Kurier Warszawski”.

Nagrodę ustanowiono w trudnym momencie, gdy w Polsce, podobnie jak wszędzie na świecie, panował kryzys gospodarczy. „Wiadomości Literackie” określiły decyzję stołecznych radnych „czynem doniosłym i gestem szlachetnym”. Zgodnie z założeniami nagroda wynosiła 15 tysięcy złotych i była to wówczas bardzo znacząca kwota. Wyróżnienie miało być przyznawane corocznie za całokształt twórczości w dziedzinie powieści, poezji lub dramatu, lub za jeden utwór, ogłoszony drukiem lub wystawiony na scenie. Choć docelowo planowano wręczać nagrodę na przełomie kwietnia i maja, w pierwszym roku ze względów organizacyjnych uroczystość odbyła się w grudniu. Laureatem został Władysław Mickiewicz, publicysta, tłumacz i wydawca, najstarszy syn Adama Mickiewicza. Przyznawanie nagrody przerwała wojna (laureatem w 1938 roku był Leopold Staff). Po 1945 roku stołeczne wyróżnienie wręczano nieregularnie i pod różnymi nazwami.

Co zobaczymy na wystawie?

Ekspozycja przybliża historię nagrody w pierwszych latach, a także prezentuje sylwetki uhonorowanych nią pisarzy oraz ich dorobek twórczy. Wśród bohaterów wystawy znaleźli się m.in.: Władysław Mickiewicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Artur Oppman, Tadeusz Boy-Żeleński, Pola Gojawiczyńska, Maria Kuncewiczowa, Leopold Staff oraz Władysław Broniewski. „Narracja wystawy ukazuje ich twórczość w kontekście historycznym i kulturowym, podkreślając znaczenie Nagrody jako inicjatywy wzmacniającej życie literackie XX wieku” – informuje Muzeum Literatury.

Jak dodano, przyjęta formuła wystawy daje możliwość „wyjątkowego wniknięcia w literacki i kulturalny świat dwudziestolecia międzywojennego”. Na ekspozycji zaprezentowano rękopisy, przedwojenne wydania książek, pamiątki osobiste, fotografie i obiekty związane z laureatami, jak również pokolorowany przedwojenny film o Warszawie Juliena Bryana.

Wystawie towarzyszy katalog zawierający fotografie obiektów, esej poświęcony Nagrodzie Literackiej m.st. Warszawy oraz wybór wycinków z ówczesnej prasy. Materiały te ukazują, jak żywe – także poza środowiskiem literackim – były debaty wywołane przez werdykty jury i sylwetki laureatów.

Reaktywacja nagrody

W 2008 roku Nagroda Literacka m.st. Warszawy została reaktywowana. Aktualnie przyznawana jest za dzieło minionego roku w pięciu kategoriach: „proza”, „poezja”, „literatura dziecięca”, „komiks i powieść graficzna” oraz „książka o tematyce warszawskiej”. Wręczana jest także tytuł Warszawskiego Twórcy za całokształt twórczości. W 2025 roku nagrodę otrzymali: Jul Łyskawa, Antonina Tosiek, Karolina Lewestam i Mariusz Andryszczyk, Jacek Leociak oraz Ernesto Gonzales. Warszawskim Twórcą został Marek Bieńczyk. Nominowanych w tegorocznej edycji poznamy do końca kwietnia.

Wystawę „Parnas Warszawy. 100-lecie ustanowienia Nagrody Literackiej m.st. Warszawy” można oglądać w Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza do 18 października. Kuratorkami są Grażyna Ryfka i Martyna Replin-Bala.