Istota zła – recenzja książki „Złe nasiono” Williama Marcha
William March „Złe nasiono”, tłum. Igor Murawski, wyd. Materia
Ocena: 7 / 10
Czy pierwiastek zła można odziedziczyć niczym kolor oczu? Zadając to pytanie, William March odmalowuje życie pozornie wzorowej amerykańskiej rodziny tylko po to, by przeobrazić je w prawdziwy koszmar. Taki, w którym największe zagrożenie kryje się za… uśmiechem ośmioletniej dziewczynki.
Rhoda Penmark jest na pozór idealną córką – grzeczną, uczynną, schludną. Jednak z czasem w jej charakterze zaczynają się uwidaczniać niepokojące cechy. Chłodna kalkulacja, niewytłumaczalna chęć posiadania, atencyjność i coraz bardziej rzucający się w oczy brak moralnych skrupułów. Matka dziewczynki, Christine, początkowo odsuwa od siebie wszelkie alarmujące myśli, ale kolejne wydarzenia, w tym tragiczna śmierć jednego z kolegów Rhody, w którą, jak wiele wskazuje, jej córka może być zamieszana, sprawiają, że kobieta postanawia zgłębić sprawę. To, co odkryje w prywatnym śledztwie, uruchomi proces wewnętrznego rozkładu – nie tylko jej rodziny, lecz także własnej tożsamości.
William March przez większość kariery kojarzony był głównie z opowiadaniami i powieściami wojennymi. Zupełnie inną książkę, ale za to taką, która zapewniła mu nieśmiertelność, wydał tuż przed śmiercią. „Złe nasiono” ukazało się w 1954 roku i natychmiast wzbudziło kontrowersje już tylko za sprawą podejmowanej tematyki: zła zakorzenionego w dziecku.
William March
O ile szokująca – zwłaszcza jak na owe czasy – treść to definitywnie znak rozpoznawczy tej powieści, jej siła wynika nie tylko z tego „co”, ale też „jak”. March niemal przez całą lekturę bawi się z czytelnikiem w kotka i myszkę, precyzyjnie dawkując informacje. „Złe nasiono” nie stawia zatem wszystkiego od razu na ostrzu noża. Wręcz przeciwnie – poszczególne sceny, rozmowy, drobne gesty i komentarze są zniuansowane do tego stopnia, że długo nie mamy pewności, czy Rhoda naprawdę jest zła, czy może po prostu źle rozumiana, samotna, nieprzystosowana do świata, w którym ceni się spontaniczność i emocjonalność, a nie zimną logikę i perfekcję. March świadomie podsuwa czytelnikom tropy, które mogą sugerować alternatywne interpretacje – z jednej strony widzimy, że Rhoda kłamie i manipuluje, z drugiej zaś jej zachowania dają się, przynajmniej na początku, racjonalizować.
Autor równie dużo uwagi, co przemyślanemu rozwijaniu głównego wątku, poświęca wiarygodnej psychologii postaci. Na pierwszy plan wysuwa się tu Christine, matka Rhody. To postać ze wszech miar tragiczna – jej przemiana z ufnej, kochającej rodzicielki w kobietę rozdartą między lojalnością wobec córki a przerażeniem tym, co zaczyna o niej odkrywać, stanowi dramatyczną oś całej powieści. March świetnie pokazuje stopniowe osuwanie się Christine w rozpacz – nie poprzez wielkie gesty, ale narastające napięcie i coraz bardziej desperackie próby zaprzeczania rzeczywistości. Kobieta nie tylko mierzy się z faktem, że jej dziecko może być niebezpieczne, ale musi też skonfrontować się z własną przeszłością. To wszystko prowadzi do kluczowego pytania: czy zło jest dziedziczne? Pisarz nie oferuje oczywistych odpowiedzi, co sprawia, że powieść uderza na poziomie podświadomości w najgłębsze lęki czytelnika, sugerując, że zło nie zawsze ma przyczyny, które można w łatwy sposób zaakceptować. Czasem po prostu jest.
Książka Marcha to przykład literatury grozy, która nie potrzebuje nadprzyrodzonych elementów, by wywołać niepokój. Nie ma tu duchów, potworów ani wyskakujących zza narożnika maszkar – jest tylko człowiek, jego natura i to, co może się kryć pod pozorem normalności. Groza u Marcha jest cicha i podszyta codziennością, ale właśnie dzięki temu staje się w oczach czytelnika jeszcze bardziej realna. Tak realna, że pomimo przeszło siedmiu dekad od pierwszego wydania, „Złe nasiono” nadal w pełni zasługuje na miejsce wśród najbardziej wpływowych tytułów w historii gatunku.
Maciej Bachorski
Kategoria: recenzje
