Inna perspektywa – recenzja książki „Przypowieść o talentach” Octavii E. Butler
Octavia E. Butler „Przypowieść o talentach”, tłum. Jacek Chełminiak, wyd. W.A.B.
Ocena: 8 / 10
Kontynuacja jednej z najważniejszych dystopii współczesnej literatury nie tylko dorównuje poprzedniczce, ale momentami okazuje się jeszcze bardziej bezwzględna. „Przypowieść o talentach” opowiada o idei, która miała ocalić ludzkość, a pozostawiła po sobie ból, rozczarowanie i trudne do zignorowania pytania. Octavia E. Butler rozkłada na czynniki pierwsze narodziny religii i mechanizmy władzy, po raz wtóry tworząc wizję przyszłości, która coraz bardziej niepokojąco zaczyna przypominać teraźniejszość.
Fabuła książki kontynuuje historię Lauren Olaminy, założycielki filozofii i rodzącej się religii Nasion Ziemi, której celem jest przetrwanie ludzkości i ostateczne sięgnięcie gwiazd. Tym razem jednak główny głos przejmuje jej córka, Larkin, wychowana z dala od matki i naznaczona traumą świata, który nie pozostawił miejsca na stabilność czy bezpieczeństwo. To właśnie ona rekonstruuje całą historię, przeplatając własne wspomnienia z zapiskami Lauren. Powieść staje się więc nie tylko kroniką dalszych losów wspólnoty Acorn, ale także próbą zrozumienia i rozliczenia idei leżących u jej podstaw.
Ten zabieg narracyjny okazuje się jednym z największych atutów książki. O ile bowiem „Przypowieść o siewcy” była opowiedziana z jednej, silnej i przekonanej o swojej racji strony, o tyle „Przypowieść o talentach” daje pole do dyskusji. Larkin nie tyle otwarcie podważa wizję matki, co raczej odsłania jej pęknięcia i konsekwencje działań, które wcześniej mogły wydawać się konieczne, a nawet słuszne. To więc poniekąd opowieść o idei widziana z perspektywy, w której skutki są już aż nadto widoczne.
Od lewej: okładka pierwszego i najnowszego amerykańskiego wydania książki, a także okładka wcześniejszego polskiego wydania.
Jednocześnie nie sposób nie zauważyć, że książka zachowuje ciągłość z pierwszą częścią w sposób niemal organiczny, co jest świadectwem tego, jak przemyślaną wizję roztacza przed nami autorka. „Przypowieść o talentach” czyta się bowiem tak, jakby była kolejnymi rozdziałami tej samej historii. Bez gwałtownych przeskoków czy radykalnych zmian koncepcji, Butler konsekwentnie rozwija wątki, pozwalając powracającym bohaterom i ich wzajemnym relacjom wybrzmieć na nowo. Dzięki temu dowiemy się choćby znacznie więcej o tym, co łączy Lauren z Bankolem i jej bratem Marcem, co ukazuje bardziej ludzką, intymną stronę kobiety, która kontrastuje z monumentalnością projektu Nasion Ziemi. W połowie powieści Butler wprowadza niebywale brutalny zwrot akcji – taki, który nie jest tanim szokiem, lecz logicznym następstwem wcześniej zarysowanych wydarzeń. To uderzenie z siłą obucha, bezlitosne i emocjonalnie druzgocące. W jego cieniu jeszcze wyraźniej widać, jak kruche są wszelkie próby budowania porządku w rzeczywistości rządzonej przemocą i chaosem.
W tym świecie nie ma miejsca na złudzenia. Znalezienie się w niewłaściwym miejscu o niewłaściwej porze może oznaczać śmierć. Empatia nie chroni przed tragedią, a dobro nie gwarantuje przetrwania. Butler nie unika przy tym tematów skrajnych: przemocy, poniżenia, gwałtów czy tortur. Porusza się niebezpiecznie blisko estetyki znanej z kina eksploatacji, lecz robi to z ogromnym wyczuciem, bez epatowania dosłownością, za to z pełną świadomością artystyczną. To właśnie ta powściągliwość sprawia, że groza jej świata działa jeszcze mocniej.
„Przypowieść o talentach” to zresztą jedna z tych książek, które można analizować w różnych aspektach – obok spójnego obrazu koszmaru dystopijnej rzeczywistości Butler pokazuje również proces narodzin religii, od pierwszych idei, przez ich instytucjonalizację, aż po moment, gdy zaczynają żyć własnym życiem. Jednocześnie snuje bardzo intymną historię o relacji matki i córki, rozdzielonych przez czas, kłamstwa i brutalne realia. To więź naznaczona niezrozumieniem i stratą, która staje się jednym z najważniejszych emocjonalnych rdzeni powieści.
Na tym tle autorka pozostaje bezlitosna w swojej wizji przyszłości. Jej prognozy upadku cywilizacji są niepokojąco trafne, jako że wiele z opisywanych zjawisk już się wydarzyło, a inne zdają się czaić tuż za rogiem. Butler punktuje mechanizmy władzy, demagogii i populizmu, pokazując, jak łatwo religia może zostać zawłaszczona przez fanatyków i hipokrytów. W jej świecie wzniosłe idee stają się narzędziem kontroli, a słowa – bronią.
„Przypowieść o talentach” to więc nie tylko kontynuacja znakomitej powieści, ale dzieło równie kompletne i poruszające. Próżno szukać tu pocieszenia, zamiast tego czeka nas konfrontacja z niewygodnymi pytaniami o naturę wiary, władzy i ludzkiej potrzeby sensu. Choć nie brak w książce tak potrzebnej iskierki nadziei, to jednak nie jest przyszłość, w jakiej chcielibyśmy żyć – i trudno o bardziej wyrazistą przestrogę.
Maciej Bachorski
TweetKategoria: recenzje
