banner ad

Hemingway antysystemowy – recenzja książki „Mieć i nie mieć” Ernesta Hemingwaya

9 października 2026

Okładka powieści "Mieć i nie mieć" Ernesta HemingwayaErnest Hemingway „Mieć i nie mieć”, tłum. Jan Dzierzgowski, wyd. Marginesy
Ocena: 7 / 10

„Mieć i nie mieć” to łotrzykowska powieść Ernesta Hemingwaya spajająca uniwersum przemytnika Henry’ego Morgana. Przygodowa książka, której fabuła dryfuje wśród marynistycznych i awanturniczych fascynacji autora, ma niespodziewanie silną wymowę polityczną. Hemingway nie pozostaje bezkrytyczny względem postkryzysowej Ameryki. Podobnie jak bezkrytyczny względem niego nie jest Jan Dzierzgowski, autor nowego przekładu powieści.

W latach 30. na Erneście Hemingwayu ciążyła presja stworzenia powieści przynajmniej tak dobrej jak „Pożegnanie z bronią”. W tym czasie, po twórczym okresie paryskim, autor dzielił czas na lata spędzane w Wyoming i zimy w Key West na Florydzie, pisał, chorował i polował. O walce ze szkodnikami – jak ironizuje w posłowiu tłumacz powieści – takimi jak lwy i bawoły, opowiadał w książce „Zielone wzgórza Afryki” (przyjętej z umiarkowanym entuzjazmem). Afryka natchnęła go też do napisania bardzo dobrych opowiadań jak „Śniegi Kilimandżaro” czy „Krótkie szczęśliwe życie Francisa Macombera”. W roku 1937 rozpoczął się dobrze znany epizod w biografii Hemingwaya, związany z wojną domową w Hiszpanii. Nieco wcześniej jednak – co tutaj kluczowe – nabył łódź „Pilar”, na pokładzie które mógł zacząć realizować swoje marzenie o niezależności na oceanie pełnym zagrożeń. Zagrożenia nieraz przybywały jednak z nieoczekiwanej strony – na przykład krytyki. Wyndham Lewis w artykule w „American Review” pisał chociażby, że powracający narrator pierwszoosobowy Hemingwaya to „tępy, ociężały, mówiący monosylabami prostaczek”, a wobec bohaterów jego książek użył określeń: „tępogłowy, ciężko myślący, słoniowaty, nieokrzesany, pajacowaty”. Od pisarza zaczęto też wymagać, żeby jego literatura mówiła więcej o otaczającym go świecie, polityce amerykańskiej, napięciach rewolucyjnych na Kubie, sytuacji socjalnej najuboższych i tkwiących w okopowej traumie weteranów. Wspomniany Lewis diagnozował wręcz, że umysł autora jest „hermetycznie zamknięty przed sprawami polityki”.

Jak wiemy, przełom w życiu i twórczości Hemingwaya miał nastąpić już niebawem, gdy został korespondentem wojennym wspierającym Republikę. Wtedy już w żaden sposób nie można było mu zarzucić bycia apolitycznym. W kilka miesięcy po wylądowaniu w Alicante, gdzie Republikanie świętowali zwycięstwo nad Włochami pod Guadalajarą, pisarz, tak jak jego powieściowe alter ego Robert Jordan z „Komu bije dzwon”, doskonale znał już trudy życia górskich partyzantów. Wtedy to daleko za oceanem, jakby na marginesie jego najważniejszej twórczości, ukazała się pisana z doskoku od dwóch lat powieść „Mieć i nie mieć”.

Zbliżenie na Ernesta Hemingwaya na pokładzie łodzi "Pilar"

Ernest Hemingway na pokładzie łodzi „Pilar” (fot. Ernest Hemingway Collection/John F. Kennedy Presidential Library and Museum)

Harry Morgan, typowy bohater hemingwayowski, niepozbawiony jego wad, o których pisał z pewnym wyolbrzymieniem Lewis, jest kapitanem niewielkiej łajby. Mieszka wraz z żoną i trójką dzieci w Key West na Florydzie. Zarabia, wożąc na wędkowanie bogatych Amerykanów. Próbuje żyć uczciwie, ale w tym kraju tak się nie da. Podobnie jak w kraju za morzem – na Kubie. Gdy jeden z klientów uszkadza drogi sprzęt wędkarski Morgana i się ulatnia, nie pokrywając szkód, mężczyzna pozostaje z 1000 dolarów straty i wiecznie pijanym towarzyszem Eddym. A że ma na utrzymaniu rodzinę, postanawia zarobić za wszelką cenę – choćby przewożąc Chińczyków na zlecenie gangsterów, szmuglując alkohol (na skutek postrzału traci rękę) czy w końcu transportując kubańskich rewolucjonistów, którzy po obrabowaniu banku na Florydzie chcą zasilić organizację działającą po drugiej stronie Cieśniny Florydzkiej. Morgan stopniowo osuwa się w mrok występku, a ostatnia fucha okaże się dla niego testem odwagi, poglądów politycznych oraz biegłości w posługiwaniu się pistoletem maszynowym jednorącz. Podczas gdy on, z pirackim hakiem na kikucie, walczy o życie na statku, weterani wojenni stłoczeni w obozach na Florydzie przepijają ostatki zdrowia, nadęci pisarze udają, że wiedzą, czym są praca i związki zawodowe, samotne kobiety szukają miłości, pary na luksusowych jachtach uprawiają seks, a spłukani desperaci sięgają do kabury. Wątków i postaci jest tu zatem sporo, choć kllimat łotrzykowski dominuje.

„Mieć i nie mieć” powstała na bazie dwóch opowiadań, które mogliśmy przeczytać w zbiorze „Pozostałe opowiadania” odświeżonym niedawno przez Marginesy: „Raz przez cieśninę” i „Powrót fachowca”. Oba utrzymane są w konwencji sensacyjnej. Dookoła latają kule z Thompsona, krew się leje, przemytnicy dobijają ciemne interesy i pod osłoną nocy wożą kontrabandę. Wszystko nieco pachnie chandlerowskim noirem. W swojej powieści Hemingway nie tylko połączył te epizody fabularnie, ale też przedstawił panoramę problemów społecznych lat 30. Sam tytuł powieści zresztą zdaje się przypominać nam, że byt określa świadomość. Książka naświetla tematykę związków zawodowych w Ameryce (gdzie miały o wiele większe wpływy niż w Polsce), socjalizmu i raczkującego amerykańskiego komunizmu, a także stanowi niezawoalowaną krytykę kapitalizmu. Można nawet powiedzieć, że Morgan i reszta są świadkami wczesnej patodeweloperki. „Próbują zagłodzić Konchów, spalić wasze domki, zbudować mieszkania i zrobić tu miasto dla turystów. Tak słyszałem. Podobno skupują działki, a potem, jak już głód wypędzi ubogich i będziecie się musieli wynieść, żeby głodować gdzie indziej, zrobią tu wychuchany kurort” – mówi jeden z bohaterów, Albert, alkoholik i towarzysz Morgana, któremu Hemingway pozwala nawet przez chwilę poprowadzić narrację. Przejmujących opisów skrajnej biedy dotykającej Konchów, autochtonów o prekolumbijskich korzeniach, jest zresztą więcej.

Nędza, patologie społeczne i skrajny brak zaufania do administracji i kapitału symbolizowanego przez odbierające domy banki tworzą mieszankę wywrotową. W takich okolicznościach komunistyczna partyzantka może siać terror dla szczytnego celu. O ile bowiem Morgan zdradza socjalistyczną wrażliwość społeczną, o tyle komuniści reprezentowani przez kubańskich terrorystów zostają przez autora nakreśleni grubą kreską jako fanatycy, którzy nie dostrzegają krzywdy wyrządzanej tak zwanym zwykłym ludziom w imię większego dobra.

Humphrey Bogart jako Harry Morgan w ekranizacji "Mieć i nie mieć" Ernesta Hemingwaya

Humphrey Bogart jako Harry Morgan w ekranizacji „Mieć i nie mieć” Ernesta Hemingwaya

Tłumacz książki, Jan Dzierzgowski, wyjaśnia, że Hemingwayowi nie było szczególnie po drodze z komunistami. W kwestiach politycznych nadrzędną dla niego wartością była wolność jednostki. Jak dodaje z przekąsem, „wolność białego, heteroseksualnego mężczyzny”. Hemingwaya można by nazwać antysystemowcem. Pozostaje oczywiście pytanie, do jakiego stopnia możemy utożsamiać poglądy protagonisty z poglądami autora, ale praktyka czytelnicza przekonuje nas, że po wielokroć są one przynajmniej do pewnego stopnia zbieżne.

Co jeszcze warto powiedzieć o tej mniej znanej, aczkolwiek ciekawej powieści Hemingwaya? Z pewnością to, że autor urozmaica ją różnymi trybami narracji. A także to, że jest ona pikantna. Jak wiemy, namiętności i seks (lub jego brak) często są ważnymi elementami fabuły powieści Papy. Prostytucja, w świecie powieściowym powszechna jak głód i destylaty, to znak degradacji społeczeństwa. Ale kiedy pisarz wychodzi poza obszar socjologii i zagląda do sypialni, pojawiają się tak zwane smaczki. W „Rajskim ogrodzie” pisarz David Bourne godził się w alkowie, za namową Catherine, na zamianę ról podczas zbliżenia. To (i ogółem Catherine) niespodziewania popychało powieść w stronę klimatów genderowych. Tutaj natomiast w grę wchodzi… kikut, który pozostał Morganowi po utracie ręki. Jest jak płetwa karetty (żółwia) – dowiadujemy się tego, czytając sypialniany dirty talk. Dowiadujemy się też, że wspomniane żółwie „parzą się przez trzy dni”. Bohater, jak czytamy, mimo ognistego temperamentu, pod tym względem nie dorasta im do… płetw. Mimo to robi z kikuta zaskakujący użytek, kiedy prosi go o to partnerka.

„Mieć i nie mieć” nie bez powodu należy do mniej znanych powieści Hemingwaya. To raczej pozycja dla fanów pisarza, a nie dla tych, którzy chcieliby zapoznać się z jego twórczością i wyrobić sobie na nią pogląd, chyba że zależy im na spotkaniu z kolejną iteracją hemingwayowskiego wrażliwego twardziela. Jak każdy z nowych przekładów Marginesów, także i ten ma piękną, malarską okładkę projektu Anny Pol. Te kunsztowne okładki mają jednak też wielką wadę: bardzo szybko wycierają się na grzbiecie, co naturalnie ujawnia się zwłaszcza podczas długiej lektury cegieł typu „Komu bije dzwon” czy „Wyspy na Golfsztromie”. „Mieć i nie mieć” liczy bez dodatków około 250 stron. Spokojnie można zatem skończyć książkę, zanim piękno okładki ulegnie zatarciu.

Jacek Adamiec

Cytaty z artykułu Wyndhama Lewisa pochodzą z książki „Eliksir Papy Hemingwaya” Moniki Warneńskiej.

Tematy: , , , , , ,

Kategoria: recenzje