Twórczość Thomasa Manna, Wallace’a Stevensa, Roberta E. Sherwooda, Lucyny Krzemienieckiej i innych od 2026 roku w domenie publicznej
Dzieła Thomasa Manna, Wallace’a Stevensa, Roberta E. Sherwooda, Lucyny Krzemienieckiej oraz wielu innych pisarzy z dniem 1 stycznia 2026 roku przeszły do domeny publicznej. Oznacza to, że zgodnie z prawem można je bezpłatnie czytać i rozpowszechniać. Trzeba jednak pamiętać o pewnych zasadach.
Wejście dzieł literackich do domeny publicznej sprawia, że stają się one wspólnymi dobrami kultury. Od tej pory są dostępne do swobodnego wykorzystywania, reprodukowania i adaptowania bez konieczności pytania o zgodę właścicieli praw autorskich i ponoszenia opłat licencyjnych. Artyści i edukatorzy mogą czerpać z tego bogatego źródła inspiracji przy tworzeniu własnych projektów, a wydawcy publikować nowe edycje książek.
W krajach Unii Europejskiej, a więc również w Polsce, majątkowe prawa autorskie chronią dzieła przez 70 lat od śmierci autora. Oznacza to, że 1 stycznia 2026 roku do domeny publicznej przeszła twórczość pisarzy zmarłych w 1955 roku. Przepisy zawierają jednak pewne wyjątki, które komplikują sytuację.
Trzeba podkreślić, że wejście utworu do domeny publicznej nie zwalnia z prawa do uznania autorstwa. Wykorzystując dzieło, trzeba więc podać imię i nazwisko lub pseudonim autora. Wciąż obowiązuje również prawo do integralności dzieła, co oznacza, że wznawiając książkę dostępną w domenie publicznej, wydawca nie może usunąć z treści dowolnych fragmentów. Czasami po śmierci autora do księgarń trafiają jego utwory wcześniej niewydawane, dzienniki czy korespondencja. W tym przypadku majątkowe prawa autorskie są chronione przez 70 lat od pierwszej publikacji. Niektóre utwory mają też współautorów, na przykład innych pisarzy lub ilustratorów, którzy żyli dłużej. Opłaty licencyjne wobec tych osób nadal obowiązują. Należy też pamiętać, że do domeny publicznej przechodzą oryginały dzieł, zaś materialne prawa do przekładów są objęte osobną ochroną i obowiązują przez 70 lat od śmierci tłumacza.
Jednym z najważniejszych autorów, których dzieła weszły w 2026 roku do domeny publicznej, jest z pewnością laureat literackiej Nagrody Nobla z 1929 roku Thomas Mann. Niemiecki pisarz uchodzi za twórcę nowego typu powieści epickiej o charakterze intelektualnym i nierzadko ironicznym. Jego dzieła cechuje głęboka symbolika. Ruch wyprzedzający wejście Manna do domeny publicznej poczyniło Wydawnictwo W.A.B., publikując pod koniec października 2025 roku nowy przekład „Buddenbrooków”. Efekt kilku lat pracy cenionego tłumacza Jerzego Kocha trudno będzie w najbliższym czasie przebić, ale na germanistów czekają inne znakomite dzieła i zarazem wyzwania: „Czarodziejska góra”, „Śmierć w Wenecji”, „Doktor Faustus” czy „Wyznania hochsztaplera Feliksa Krulla”.
W domenie publicznej znalazła się również twórczość Wallace’a Stevensa, wybitnego amerykańskiego poety modernistycznego i eseisty, którego „Wiersze zebrane” zdobyły Nagrodę Pulitzera w dziedzinie poezji w 1955 roku. Według krytyka literackiego Harolda Blooma poeta był „istotną częścią amerykańskiej mitologii” i żaden zachodni pisarz od czasów Sofoklesa nie doświadczył tak późnego rozkwitu artystycznego geniuszu. W Polsce ukazały się dotąd w książkowej formie tylko dwa zbiory jego utworów, „Wiersze” (w wyborze i tłumaczeniu Jarosława Marka Rymkiewicza) i „Żółte popołudnie” (w wyborze i tłumaczeniu Jacka Gutorowa). Może więc to dobry czas na kolejne?
Miłośników i twórców teatru z pewnością ucieszy dostęp do dzieł Roberta E. Sherwooda, amerykańskiego dramaturga i scenarzysty, czterokrotnego zdobywcy Pulitzera, a nawet jednego Oscara (za najlepszy scenariusz adaptowany do filmu „Najlepsze lata naszego życia”). Już od pierwszej sztuki zatytułowanej „Droga do Rzymu”, opowiadającej o nieudanej inwazji Hannibala na Rzym, w twórczości Sherwooda powracał motyw bezsensowności wojny. Może więc to być dobry czas, żeby przypomnieć jego dramaty.
Rośnie w domenie publicznej również dostęp do literatury dziecięcej, a to za sprawą utworów Lucyny Krzemienieckiej. Autorka miała w dorobku takie tytuły dla najmłodszych czytelników, jak „Cudowne okulary”, „Tajemnicze odwiedziny”, „Kariera Franka Żyrafy” czy – najsłynniejszy z nich – „Z przygód krasnala Hałabały”. Trzeba jednak pamiętać, że – jak to w przypadku książek dziecięcych często ma miejsce – domena publiczna dotyczy jedynie tekstu, a nie ilustracji, które wykonali inni twórcy. Współcześni rysownicy mają więc teraz możliwość zinterpretować postaci Krzemienieckiej na nowo.
Zmarły w 1955 roku w wieku zaledwie 45 lat James Agee był amerykańskim pisarzem, dziennikarzem oraz krytykiem i scenarzystą filmowym, którego reputacja w świecie literackim wzrosła dopiero po śmierci. To powoduje, że sytuacja z prawami autorskimi do jego dzieł jest skomplikowana. Za życia Ageego ukazały się bowiem tylko dwie książki prozatorskie: krótka autobiograficzna powieść „The Morning Watch” oraz innowacyjny reportaż „Let Us Now Praise Famous Men” (z ang. „Wychwalajmy mężów sławnych”), będący – jak tu ujął Paul Theroux – „skondensowanym opisem wiejskiej biedy” podczas wielkiego kryzysu na amerykańskim Południu. Nierozerwalną część dzieła stanowią jednak ikoniczne fotografie Walkera Evansa, te zaś wciąż wymagają opłacenia licencji. Z kolei najsłynniejsza autobiograficzna powieść Ageego, nagrodzona Pulitzerem „Śmierć w rodzinie”, ukazała się pośmiertnie, w 1957 roku, a zatem też nie znalazła się jeszcze w domenie publicznej.
Inni twórcy, których dorobek znalazł się 1 stycznia w domenie publicznej, to: Concha Espina – najbardziej znana na świecie pisarka hiszpańska początku XX wieku (w ciągu 28 lat 9-krotnie nominowano ją do literackiej Nagrody Nobla); Saadat Hassan Manto – pakistański pisarz uważany za najwybitniejszego autora opowiadań w literaturze urdu; Roger Mais – jamajski pisarz, który w swych utworach poruszał temat niesprawiedliwości społecznej, jakiej doświadczali biedni czarnoskórzy Jamajczycy; Mariano Latorre – uważany za jednego z pierwszych chilijskich pisarzy, którzy uporządkowali i opisali pomijane aspekty rzeczywistości swojego kraju: język jego mieszkańców, kulturę i wiejską społeczność; Léon Werth – francuski pisarz nominowany do Nagrody Gouncourtów, któremu Antoine de Saint-Exupéry zadedykował „Małego Księcia”; José Moreno Villa – hiszpański poeta z Pokolenia 27; Zygmunt Kawecki – polski dramatopisarz, autor fars i komedii; Monique Saint-Hélier – jedna z najważniejszych szwajcarskich pisarek XX wieku, porównywana m.in. do Virginii Woolf; Nat Schachner – amerykański autor science fiction i grozy, a także José Ortega y Gasset – hiszpański filozof i eseista, autor m.in. „Adama w raju” i „Buntu mas”, oraz Dale Carnegie – amerykański klasyk samorozwoju, autor sprzedanego w ponad 30 milionach egzemplarzy poradnika „Jak zdobyć przyjaciół i zjednać sobie ludzi”.
[am]
fot. Thomasa Manna: Nobel Foundation, Wallace’a Stevensa: Sylvia Salmi/Wikimedia Commons, Roberta E. Sherwooda: Theatre Magazine Company/Vandamm Studio, Lucyny Krzemienieckiej: SP im. Jana Pawła II w Obrowie/Facebook
Kategoria: newsy
