Książka o polskiej prozie minionego półwiecza prof. Przemysława Czaplińskiego wybrana najlepszym dziełem humanistycznym roku

1 grudnia 2025

Profesor literatury współczesnej Przemysław Czapliński został laureatem Nagrody im. prof. Tadeusza Kotarbińskiego, przyznawanej przez Uniwersytet Łódzki za wybitne dzieło naukowe z zakresu nauk humanistycznych. Zwycięzca otrzymał 70 tysięcy złotych na dalsze badania naukowe.

Nagrodę wręczono w niedzielę w Filharmonii Łódzkiej podczas gali 11. edycji Nagrody im. prof. Tadeusza Kotarbińskiego. Laureat to jeden z najwybitniejszych współczesnych historyków literatury i krytyków literackich. Nagrodę otrzymał za książkę „Rozbieżne emancypacje. Przewodnik po prozie 1976-2020”, opublikowaną przez Wydawnictwo Literackie.

„Cel książki polegał na przedstawieniu literatury polskiej ostatniego półwiecza jako zrozumiałej wielości. Wymagało to w istocie pogodzenia karnawału z postem, bulimii z ascezą, szaleństwa z metodą” – pisał o swoim dziele prof. Czapliński.

„Każda historia literatury jest wielością. Także historia literatury polskiej po roku 1976 to wspaniały i nieokiełznany nadmiar. 'Rozbieżne emancypacje’ (17 rozdziałów, ponad 800 stron) uwzględniają około tysiąca dzieł stworzonych przez kilkuset pisarzy – od Stachury, poprzez Andrzejewskiego, Konwickiego, Myśliwskiego, Pilcha, Huellego, Stasiuka, Sapkowskiego, aż do Olgi Tokarczuk, Izabeli Filipiak, Doroty Masłowskiej, Joanny Bator, Michała Witkowskiego, Weroniki Murek i dziesiątków innych. Omawiam także wielość poetyk – od reportażu, poprzez wywiad, science fiction, fantasy, aż do korporealizmu. Analizuję także węzły tożsamości polskiej – związane z Zagładą, Kresami, a także zmieniającym się położeniem Polski na wyobrażeniowej mapie Europy. Wielość tę proponuję uporządkować od strony dążeń emancypacyjnych, uznając, że wprawiały one w ruch literaturę i nadawały jej kierunek. Jeśli więc archiwa podsuwały mi kolejne dzieła literackie, to idea emancypacji pozwoliła opanować ten nadmiar” – kontynuował.

Prof. Przemysław Czapliński odbiera nagrodę z rąk rektora Uniwersytetu Łódzkiego prof. Rafała Matery (fot. Maciej Andrzejewski/UŁ)

Uzasadniając werdykt, prof. dr hab. Krystyna Pietrych z Uniwersytetu Łódzkiego podkreśliła, że nagrodzona publikacja to w istocie przebogaty bedeker po ostatnich 50 latach polskiej literatury i kultury, nieoceniony nie tylko dla studentów kierunków humanistycznych, ale dla każdego czytelnika zainteresowanego światem literackim ostatniego półwiecza.

„W wydawniczych anonsach tej publikacji można było niegdyś przeczytać, że to trochę podręcznik, trochę przewodnik, multisynteza, quasi-monografia i historyczno-literacki monster truck w jednym. W tym przypadku nie jest to jednak jedynie marketingowa przesada. Czapliński podjął się bowiem kolosalnego zadania, zebrania i uporządkowania według różnorodnych kryteriów najistotniejszych zjawisk, jakie miały miejsce w polskiej prozie w latach 1976-2020” – tłumaczyła literaturoznawczyni.

Jak dodała, autor oparł swoją syntezę na solidnych postawach filologicznych, doskonałej znajomości podejmowanych tematów oraz wyjątkowym talencie do szerokiego spojrzenia na przemiany prozy usytuowane dodatkowo na rozległym tle kulturowym. Prof. Pietrych zaznaczyła przy tym, że książkę czyta się świetnie, bo została napisana językiem przejrzystym i komunikatywnym oraz została klarownie i funkcjonalnie skomponowana.

Laureat przyznał, że nie spodziewał się takiego wyróżnienia z uwagi na wybitne grono nominowanych do nagrody. Jak mówił, humanistyka jest dziś traktowana jako nieproduktywna i nieweryfikowalna, ponieważ z punktu widzenia nauk ścisłych nie jest nauką, a z punktu widzenia przemysłu jest mało pożyteczna.

„Ale humanistyka jest w stanie powstrzymać zbyt pospieszny rozwój technologii, aby ta technologiczna pętla nie zacisnęła się na społecznym gardle. Jak sądzę, taka funkcja ostrzegawcza jest niesłychanie istotna z punktu widzenia humanistyki, nie tylko dlatego, że piszemy, że człowiek jest po prostu istotą niedoskonałą, w związku z czym niedoskonałe jest także społeczeństwo. Humanistyka jest również od tego, żeby próbować wiązać istniejące rozgardiasze w świecie, całą tę wielość elementów, ludzi, przedmiotów, urządzeń, technologii w trudne syntezy” – przekonywał prof. Czapliński.

Laureat, nominowani i kapituła nagrody (fot. Maciej Andrzejewski/UŁ)

Rektor Uniwersytetu Łódzkiego i przewodniczący kapituły nagrody, prof. Rafał Matera, zwracał uwagę na ważną rolę książek oraz nawyku sięgania po nie. Jak mówił, według najnowszych badań czytanie dobrych książek najlepiej redukuje stres. „Za każdym razem, kiedy otwieramy książkę, włączamy audiobooka, głowa zaczyna swoją dobrą robotę. Z każdą linijką tekstu nas mózg 'produkuje’ świat, o którym czytamy. Jedna książka ma więc tysiące, miliony różnych wersji, w zależności od wyobraźni czytających. Kmicic nie musi więc wcale wyglądać jak Daniel Olbrychski, rodzina Buendiów niekoniecznie mieć aparycji z Netflixa. Zanim Michał Żebrowski, Henry Cavill i Liam Hemsworth użyczyli twarzy Wiedźminowi, każdy czytelnik miał tego swojego, i pewnie wciąż wielu ma. To prawdziwa potęga czytania” – podkreślił.

„Czytajmy więc, zachęcajmy innych do czytania, podrzucajmy sobie książki, mówmy o nich, może zostawiajmy je przypadkiem w autobusie, róbmy dobry bookcrossing, udowadniamy, że czytanie i nauka są trendy” – dodał prof. Matera. Rektor wyraził nadzieję na życie w świecie, w którym ludzie kłócą się na co dzień o wątki literatury, a nie o to, co mówią politycy w uprzednio przygotowanych przekazach. „Uważności w czytaniu i słuchaniu wam życzę, trzymajmy kciuki za polską humanistykę” – podsumował.

Do tej edycji konkursu instytucje naukowe i wydawnictwa z całej Polski zgłosiły w sumie 73 książki. Do nagrody nominowano pięć z nich. Oprócz wyróżnionej publikacji, w gronie finalistów znalazły się dzieła: „Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości” prof. Michała Bilewicza, „Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty” dr hab. Karoliny Ćwiek-Rogalskiej, „Doświadczanie czasu w przestrzeni archiwum” prof. Danuty Ulickiej oraz „Peter Sloterdijk – ćwiczenia z prowokacji. Rzecz o niedogmatycznej teorii mediów” dr hab. Przemysława Wiatra.

Nagroda im. Pierwszego Rektora Uniwersytetu Łódzkiego Profesora Tadeusza Kotarbińskiego została ustanowiona w 2015 roku, w ramach obchodów 70-lecia Uniwersytetu Łódzkiego. Ideą konkursu jest „dawanie dowodu na istnienie niezwykle silnej grupy polskich naukowców zajmujących się na co dzień humanistyką we wszystkich jej odmianach”. W dotychczasowych jedenastu edycjach zgłoszono blisko 700 prac z 200 polskich ośrodków naukowych. W 2024 roku nagrodzono Andrzeja Turowskiego za książkę „Radykalne oko. O Witkacym, Kobro, Strzemińskim, Themersonach, Żarnowerównie i innych twórcach sztuki wzbudzającej niepokój”.