banner ad

Nowy przekład „Doktora Dolittle’a i jego zwierząt” do pobrania w Wolnych Lekturach. Podstawą tłumaczenia był oryginał dzieła, który nie zawiera ingerencji spadkobierców

2 września 2021

Biblioteka internetowa Wolne Lektury udostępnia nowy przekład „Doktora Dolittle’a i jego zwierząt” Hugh Loftinga dokonany przez pisarza i tłumacza literatury angielskiej Jarka Westermarka. Oparty on został dokładnie na tej wersji, którą w 1920 roku zaaprobował do wydania autor. Wbrew pozorom nie jest to oczywiste. Od 1 września książka dostępna jest w wersji elektronicznej dla członków Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur, od 1 października będą mogli ją pobrać bezpłatnie wszyscy.

Powieść ta, będąca od lat jedną z obowiązkowych lektur szkolnych w podstawówce, funkcjonuje na rynku w kilku różnych wersjach. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest wola spadkobierców Loftinga, którzy w 1988 roku postanowili dostosować powieść dla dzieci do aktualnych norm polityczno-społecznych i wyeliminować te fragmentu tekstu, które mogą być odebrane jako rasistowskie.

W języku angielskim istnieje już osobny termin opisujący takie działania. Bowdlerization to usuwanie z dzieła sztuki albo wypowiedzi w mediach fragmentów obraźliwych, szkodliwych lub budzących kontrowersje. Samo słowo powstało od nazwiska Thomasa Bowdlera – w XIX wieku wydawał on dzieła Szekspira, w których dokonał szeregu istotnych zmian (na kartach „Henryka VI” w wydaniu Bowdlera nie znajdziemy np. żadnej wzmianki o prostytutce Doll Tearsheet). Ten szczególny rodzaj cenzury, którym jest bowdlerization, dotyczy przede wszystkim kwestii politycznych, religijnych i seksualnych.

Co zatem stało się z „Doktorem Dolittle’em”? Książka została opublikowana przez Hugh Loftinga po raz pierwszy w 1920 roku. Opowiada o tym, jak Doktor wyrusza do Afryki, żeby wyleczyć małpy, wśród których panuje epidemia. Afryka zostaje opisana przez Loftinga z perspektywy kolonialnej. „Choć nie sposób nie zauważyć, że jest to lektura pod wieloma względami wyprzedzająca swoje czasy (widać to po tym, w jaki sposób Doktor traktuje zwierzęta, sprzeciwia się trzymaniu ich w klatkach, nie zgadza się sprzedać cyrkowcom dwugłowca), to jest produktem swoich czasów i zawiera elementy, które dziś są istotne w debacie publicznej. Taka jest historia księcia Bumpo, wychowanego na europejskich baśniach, który decyduje się uwolnić Doktora z więzienia w zamian za wybielenie skóry. Ważne jest tutaj nie tylko to, że mieszkaniec Afryki chce upodobnić się do Europejczyka, lecz także, że Doktorowi udaje się księcia oszukać, że za pomocą magii to upragnione wybielenie się dokonało. Mieszkaniec Afryki staje się na kartach Loftinga kimś głupszym, kogo udaje się sprytnie oszukać” – pisze w komunikacie Fundacja Nowoczesna Polska, która prowadzi bibliotekę Wolne Lektury.

Dyskusja o tym, czy elementy rasistowskie lub kolonialne powinny znajdować się w książce dla dzieci i czy dorośli mają pokazywać młodym czytelnikom świat utrwalający zachodnie stereotypy (marzeniem Bumpo jest zostać rycerzem i uratować księżniczkę z wieży), toczyła się w Wielkiej Brytanii. Jej efektem było wprowadzenie do książki daleko idących zmian przez jego spadkobierców. W 1988 roku, czyli 41 lat po śmierci Loftinga, zdecydowali oni nie tylko usunąć słowa uznawane za „niepoprawne politycznie”, lecz także przekształcić rozdział o księciu Bumpo. W zmienionej wersji nie marzy już o tym, by być biały. Uwalnia Doktora dlatego, że papuga Polinezja używa sztuczki i hipnotyzuje Bumpa, aby ten pomógł Doktorowi.

Wolne Lektury informują, że postanowiły opublikować powieść w oryginalnej wersji z dwóch powodów. Pierwszy z nich ma charakter prawny: prawa autorskie wygasają po 70 latach od śmierci twórcy, a książkę Loftinga można opublikować właśnie dlatego, że utwór znajduje się już w domenie publicznej. Z punktu widzenia prawa wersja z 1988 roku jest adaptacją książki, a jako taka jest wciąż objęta prawami autorskimi. Ponieważ prawo uznaje osobę, która adaptacji dokonała, za współautora dzieła, prawa te wygasną dopiero 70 lat po jej śmierci. Jeśli adaptacja została dokonana anonimowo, to wygasną 70 lat po publikacji wersji zmienionej – czyli najwcześniej w roku 2059.

Drugi powód ma charakter merytoryczny. „W naszej perspektywie utrwalony w literaturze ślad kultury jest treścią dzieła tak samo, jak fabuła, postacie czy dialogi. Powieść Loftinga jest dość typowym dzieckiem swojej epoki i miejsca, a niechlubne ślady brytyjskiego kolonializmu odkryjemy przecież łatwo także w innych książkach, choćby Daniela Defoe, Rudyarda Kiplinga i setkach innych. Czy należy wszystkie te utwory adaptować, czy też raczej publikować je w wersjach zgodnych z oryginałem, a krytyczne odczytanie pozostawić czytelnikowi? W Wolnych Lekturach na ostatnie pytanie odpowiedzieliśmy sobie twierdząco, chociaż domyślamy się, że wrażliwość wielu naszych czytelników podpowiada im odmienną decyzję” – wyjaśnia Fundacja Nowoczesna Polska.

„Naszym zdaniem rolą wydawcy takiego jak Wolne Lektury jest dbałość o integralność dzieła nawet wtedy, kiedy twórca już dawno nie żyje. Nasza praca przypomina pracę archeologa, którego zadaniem jest odkrywać, a nie oceniać” – komentuje Jarosław Lipszyc, prezes fundacji. „Gorąco natomiast zachęcamy naszych czytelników do dokonywania adaptacji tej książki na potrzeby własne i innych. Nasze tłumaczenie jest dostępne na Licencji Wolnej Sztuki 1.3, która wprost zezwala na dowolne wykorzystanie utworu (pod warunkiem zachowania warunków licencji i zasad wykorzystania). Niezmiernie nas ucieszy, jeśli na bazie naszego wolnego tłumaczenia powstanie bardzo wiele różnych adaptacji, wykorzystań i wersji utworu. W Wolnych Lekturach zawsze staliśmy na straży swobód twórczych, szczególnie w zakresie powtórnego wykorzystania duchowego dziedzictwa ludzkości”.

„Doktor Dolittle i jego zwierzęta” Hugh Loftinga w przekładzie Jarka Westermarka ukaże się 1 października 2021 roku w otwartym dostępie biblioteki internetowej Wolne Lektury. Już teraz mogą go czytać członkowie Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur – wystarczy wpłata w dowolnej wysokości na rzecz fundacji i rejestracja na portalu biblioteki.

[am]

Tematy: , , , , , , , , , , , ,

Kategoria: premiery i zapowiedzi